Sayıştay Tarihi Minyatüre Yansıdı

Sayıştay’ın kuruluşunun 158 inci yılı münasebetiyle hazırlanan ve tarihteki Türk devletlerinden Karahanlılar, Gazneliler ve Selçuklularda denetim kurumu olan  “Divan-ı İşraf’ı” konu alan minyatür.
 

MİNYATÜRÜN ADI: DİVAN-I İŞRAF
SANATÇI: ZEYNEP TUĞ
 




MİNYATÜRÜN AMACI:
 
1. Ülkemizin en köklü ve en kadim kurumlarından olan Sayıştay’ın tarihsel; gelişimini, ilke ve misyonunu, geleneksel sanatımız olan minyatür sanat; aracılığıyla sanatsal bir ifadeyle anlatmak ve tanıtmak.
 
2. Tarihte farklı uygarlıklarda ve Osmanlıda görsel belgecilik amacıyla kullanılan minyatür sanatını, aynı yaklaşımla günümüze uyarlayarak Sayıştay’ın tanıtımında ve anlatımında kullanmak ve kurumun, görsel bir belge niteliğiyle arşivde yer almasını sağlamak ve gelecek nesillere aktarmak.
 
3. Sayıştay'ın güçlü ve köklü bir devlet geleneği üzerinde yükseldiğini, üzerinde yükseldiği devlet geleneğini oluşturan değerlerin ve ilkelerin ise cihanşümul oluşunu bu eser ile vurgulamak ve Divan-ı İşraf kurumunun, Karahanlılar, Gazneliler ve Selçuklular'daki yapısını, işleyişini, bütüncül bir yaklaşımla ve tek bir kompozisyonla sunmak.
 
MİNYATÜRÜN TASARIMI/KONUSU:
 
Eser genel anlamıyla Sayıştay kurumunun köklerinin dayandığı, tarihteki Türk devletlerinde gelir ve gider denetimi yapan “Divanı İşraf” kurumunu konu almaktadır. Bu anlatımda kurumun sistemli olarak faaliyet gösterdiği Türk devletleri; Karahanlılar, Gazneliler ve Selçuklular dönemi esas alınmıştır.
 
Eser Sayıştay'ın sahip olduğu ve üzerinde yükseldiği değerlerin ve ilkelerin evrenselliğini vurgulamak ve kurumsal denetim yapısının cihanşümul özelliğini öne çıkarmak adına bir dünya haritası  üzerinde kurgulanmıştır. Eserde kullanılan figürler ve diğer unsurlar dönemlerine uygun olarak çizilmiş, ancak haritada modern ve güncel bir çizim tercih edilmiştir. Eserin konusunu teşkil eden tarihi Türk devletlerinin hükümranlık sürdüğü bölgeler dünya haritasında belirgin hale getirilmek suretiyle vurgulanmıştır.  Bu güncel harita minyatürde bugünün dünyasından geçmişe bir bakış ve aynı zamanda geçmişin izlerinin bugüne yansımasını ifade eder.

Haritanın çevresinde yer alan ve yıldızlarla öne çıkarılan boşluk teknik olarak esere derinlik kazandırmak amacıyla çizilmiş olsa da düşünsel olarak buradaki esas gaye, sonsuzluk algısı oluşturmak ve zaman kavramını belli bir sınırdan arındırmaktır. Bu yöntemle Sayıştay'ın sahip olduğu ilke ve değerlerin sürekliliği izleyiciye dolaylı yoldan verilmiş olmaktadır. Kompoziyonda yer alan ve Divan-ı İşraf tarafından devletin gelir ve giderleri bağlamında denetlenen devlet kurumları ve meslek gruplarını ifade eden figürler de aynı yaklaşımla yer küre ile sonsuz boşluğun birleştiği alana yerleştirilmişlerdir.
 
Haritanın tepe kısmında en eski Türk yurdu olarak gösterilen Issık Gölü yer almıştır. Bugünkü Kırgızistan sınırları içeri sinde yer alan Issık Gölü, devlet olarak ilk kez Divan-ı İşrafı sistemli olarak uygulayan Karahanlı devleti için önemli bir göl özelliği taşır. Devlet Issık Gölü havzasında kurulmuş ve gölün coğrafi avantajlarından faydalanmıştır. Sembolik olarak kullanılan Issık Gölü'nden beslenen ya da Issık Gölü'nü besleyen akarsular haritada farklı yönlere doğru çizilmişlerdir. Çizilen 16 akarsuyun her biri sembolik olarak bir Türk devletini temsil etmektedir.
 
Haritalı zeminin üstünde iç içe geçirilmiş üç yuvarlak form, minyatürde işlenen üç devleti sembolize eder. Divan-ı İşraf kurumunun ortaklığını ve bunun yanında bu üç devletin sosyal ve kültürel benzerliklerini ve etkileşimlerini vurgulamak adına yuvarlak formlar iç içe geçirilmiş olarak çizilmişlerdir.
 
Karahanlılar Dönemi (Merkezdeki Daire)
 
Merkezde yer alan yuvarlak form, tarihi Türk devletlerinde Divan-l İşraf’ın ilk defa kurulduğu Karahanlılar'ı temsil eder. Karahanlılar'ın öncülüğünü ve bu anlamda diğer devletlere yol göstericiliğini vurgulamak adına yuvarlak form pusula şeklinde çizilmiştir. Bu yuvarlağın iç kısmında Karahanlı hanedan sülalesinden Divan-ü Lugat't-Türkün yazarı Kaşgarlı Mahmud'un dünyaca ünlü dünya haritası yer almıştır. Kaşgârlı Mahmud'un Divan-ü Lugat't-Türk adlı eserine ilave ettiği ilk Türk Dünya Haritasında, Türklerin yaşadığı bölgeler ile, bunların ilişkide bulundukları bazı ulus ve ülkeler gösterilmiştir. Haritanın ana merkez noktasını Türk hükümdarlarının oturdukları Balasagun şehri teşkil etmektedir. Şehrin yakınında gösterilerek adı belirtilmeyen göl ise Isık Gölü'dür.
 
Pusulanın yön okuna ise Kutadgu Bilig kitabı yerleştirilmiştir. Karahanlılar döneminin ve Türk dünyasının en büyük Edip, şair ve devlet adamı olan Yusuf Has Hacib'in yazdığı Kutadgu Bilig , Türk-İslam tarihi ve kültürü açısından son derece önemli olan ve yol gösteren bir vizyon belgesi, bir siyasetnamedir. Bu yol göstericilik pusulanın yön okuyla sembolize edilmiştir. Ayrıca Divan-ı İşrafın dayandığı temel ilkelerin ve beslenme kaynağının Kutadgu Bilig olması minyatürde bu kitabın yön okunda ve merkezde olmasının temel sebebidir. Yön oku, aynı zamanda merkezde bulunan, Karahanlıları ve diğer Türk devletlerinin kaynağı olarak sembolize edilen Issık Gölü’nü göstermektedir.  Alt kısımda yer alan diğer oklarda ise minyatürde işlenen üç devletin bayrak sembolleri çizilmiştir. Pusulanın oklarının etrafında ise Karahanlılar döneminin önemli mimari eserleri çizilmiştir.
 
Bu eserler:
 
1. Özkend Minaresi
2. Buhara Kalan Camisi Minaresi
3. Ribat-ı Melik kervansarayı
3. Ayşe Bibi Türbesi
 
Gazneliler Dönemi (Merkezin Sağındaki Daire)
 
Merkezin sağında yer alan yuvarlak form Gazneliler'i temsil eder. İç kısımda dönemin devlet haritası, etrafında ise sırasıyla Gazneli Mahmut ve huzurunda dönemin iki aliminin tartışması tasvir edilmiştir. Alt kısımda ise Divan-ı İşraf üyeleri çalışma halinde çizilmiştir. Yuvarlağın dış kısmı dönemin mimari unsurları ve Gazneli Mahmut'un Hint seferlerini sembolize eden filler, atlar ve askerlerle çevrilmiştir. O döneme ilişkin olarak çizilen mimari yapılar yukarıdan aşağı doğru sırasıyla
 
1. Sultan Mesut minaresi
2. Behremşah Minaresi
3. Gazneli Mahmut dönemindeki başkent Gazne şehri
4. (Bu gün Afganistan sınırları içindedir.)
5. Aslan Cazip Türbesi 
6. Ribat-ı Mahi Kervansarayı
7. Cam minare
 
Merkezde yer alan bu formların etrafına, uygun yerlere farklı kurumları, disiplinleri ve faaliyet alanlarını temsil edecek görseller ve figürler yerleştirilmiştir. Ayrıca haritada ipek yolunu ve dolayısıyla ticari faaliyeti temsilen bir deve kervanı tasvir edilmiştir. Haritanın farklı yerlerine gemiler ve pusulalar; dönemin önde gelen bilim adamlarının astronomi, matematik, kimya, tıpı coğrafya vb çalışmaları ile ilmi çalışmalarını ifade eden görseller çizilmiştir.
 
Selçuklular Dönemi (Merkezin Solundaki  Daire)
 
Merkez dairenin solunda bulunan yuvarlak form Selçuklu Devletini temsil eder. Merkezde devletin haritası ve haritanın etrafında Divan-ı İşraf üyeleri çizilmiştir. Tek başına tasvir edilen önünde kitap bulunan figür Nizam'ül Mülk'tür. Yine tek başına tasvir edilen pergel ile çizim yapan ve astronomi aletleri ile tasvir edilen figür ise matematik, astronomi, edebiyat alanlarında dünyanın önde gelen bilim adamlarından olan Ömer Hayyam'dır. Denetleme, teftiş ve soruşturma yapan bir divan görevlisi ve ifade veren insanlar da yuvarlak formun alt kısmına çizilmişlerdir.
 
Yuvarlağın dış kısmına Selçuklu mimarisinin önemli yapılan yerleştirilmiştir. Üstten alta doğru:
 
1. İsfahan mescidi
2. Nizamiye Medresesi
3. Sivas Gök Medrese
4. Karatay Medresesi
5. Sultan Han
6. Radkan Kümbeti
7. Emir Bayındır Türbesi
8. Sultan Sence Türbesi
 
Son olarak tasarımın etrafı bir cetvel ile çevrilmiştir. Cetvelin dört tarafında Başkanımız sayın Seyit Ahmet Baş'a ait istif kullanılarak Kufi tarzda, esere ismini veren Divan-ı İşraf hattı yerleştirilmiştir. Bu hat yazısı ile kompozisyonun çerçevesi çizilmiş, somutlaştırılmış ve bu şe kilde eser tamamlanmıştır.